Generatieve AI kan in enkele seconden antwoord geven op een ingewikkelde vraag. De formulering klinkt vaak helder, logisch en zelfverzekerd. Juist daarin schuilt een risico. Want een antwoord dat overtuigend klinkt, hoeft niet automatisch juist te zijn.
Dat is bij veel toepassingen vervelend. Binnen de fiscaliteit kan het echter serieuze gevolgen hebben. Een gemiste uitzondering, verkeerd geïnterpreteerde uitspraak of niet-bestaande bron kan uiteindelijk onderdeel worden van een advies waarop een klant vertrouwt.
Professioneel gebruik van AI vraagt daarom om meer dan alleen een goed antwoord. Je moet dus ook kunnen controleren waarop dat antwoord is gebaseerd.
AI geeft geen garantie op de waarheid
Een generatief AI-model werkt niet zoals een traditionele databank. Het genereert een antwoord op basis van patronen in grote hoeveelheden informatie. Dat kan zeer bruikbare resultaten opleveren. Tegelijk kan AI informatie verkeerd combineren, belangrijke context missen of iets presenteren dat feitelijk niet klopt.
Dat laatste wordt vaak een hallucinatie genoemd.
Het gevaar zit niet alleen in opvallende fouten. Die zijn meestal eenvoudig te herkennen. Lastiger zijn antwoorden die grotendeels juist zijn. Of heel erg juist lijken.
Een uitleg kan bijvoorbeeld een correcte hoofdregel bevatten, maar een belangrijke uitzondering missen. Een uitspraak kan bestaan, terwijl de conclusie die eraan wordt gekoppeld niet uit die uitspraak volgt.
Juist daarom blijft controle noodzakelijk.
Een rechtszaak laat zien wat er mis kan gaan
Een recente zaak bij Rechtbank Amsterdam maakt duidelijk waarom broncontrole zo ontzettend belangrijk is.
In een processtuk stonden passages die afkomstig zouden zijn uit het bekende arrest DSM/Fox. De aangehaalde bewoordingen bleken echter niet in dat arrest te staan. Ook waren ze niet terug te vinden in andere gepubliceerde rechtspraak.
De wederpartij vermoedde dat AI was gebruikt en dat het systeem had gehallucineerd. De betrokken advocaat ontkende echter dat AI was ingezet. De rechtbank kon uiteindelijk niet vaststellen hoe de fout was ontstaan. Dat was voor de beslissing ook niet doorslaggevend.
Het probleem was dat niet-bestaande rechtspraak als bestaand citaat in het processtuk was opgenomen. De wederpartij en de rechtbank moesten daardoor extra tijd besteden aan het controleren van de verwijzing. De rechtbank verhoogde om die reden de proceskosten met € 2.315,50.
De zaak ging over advocatuur, niet over belastingadvies. Toch is de les net zo goed relevant voor fiscale professionals.
Wie een bron gebruikt, moet kunnen controleren of die bron daadwerkelijk bestaat en of de inhoud ervan goed wordt weergegeven.
Bronvermelding is meer dan een voetnoot
Bij generatieve AI wordt bronvermelding soms gezien als een handige extra functie. Voor professioneel gebruik is het belangrijker dan dat. Een bron maakt het mogelijk om van ontvangen informatie weer terug te gaan naar de oorspronkelijke wet, uitspraak, toelichting of vakinformatie. Daarmee kan de professional zelf beoordelen of de redenering klopt. Dat betekent niet dat een antwoord met bronvermelding automatisch betrouwbaar is.
Ook een bestaande bron kan verkeerd worden geïnterpreteerd. Een AI-systeem kan de juiste uitspraak vinden maar daar toch een verkeerde conclusie aan verbinden.Bronvermelding vervangt controle daarom niet. Ze maakt controle mogelijk. Dat is een belangrijk verschil.
Het werk verschuift van zoeken naar beoordelen
AI kan veel tijd besparen bij het vinden en ordenen van informatie. Daardoor kan ook het werk van de fiscale professional veranderen. Waar iemand vroeger verschillende bronnen moest opzoeken, openen en vergelijken, kan AI helpen om sneller relevante informatie bij elkaar te brengen.
De professionele verantwoordelijkheid verdwijnt daarmee echter niet. De nadruk verschuift wel. Minder tijd kan nodig zijn voor zoeken. Meer aandacht kan gaan naar beoordelen.
Klopt de gebruikte regelgeving? Is de informatie nog actueel? Is de aangehaalde jurisprudentie relevant voor deze specifieke situatie? Zijn er uitzonderingen die niet zijn meegenomen?
Dat zijn precies de vragen waarop fiscale expertise waarde toevoegt.
AI hoeft professioneel oordeel dus niet te vervangen. Goed ingezet kan het juist ruimte creëren om dat oordeel beter te gebruiken.
Vertrouwen vraagt om herleidbaarheid
De NBA en NOREA benadrukken in hun leidraad over praktisch AI-gebruik dat validatie en menselijk oordeel noodzakelijk blijven. Een AI-systeem mag bij professioneel gebruik geen black box worden waarvan alleen de uitkomst zichtbaar is.
Dat uitgangspunt past goed bij de fiscaliteit.
Een belastingadviseur hoeft niet alleen te weten wat het antwoord is. Hij of zij moet kunnen uitleggen waarom dat antwoord verdedigbaar is. Zeker wanneer een advies gevolgen heeft voor een klant.
Daarom wordt bij professionele fiscale AI niet alleen de kwaliteit van het gegenereerde antwoord relevant. Ook de kwaliteit van de informatie achter het antwoord telt.
Waar komt de informatie vandaan? Kun je de bron openen? En kun je vervolgens zelfstandig bepalen of de conclusie klopt?
Stel na ieder belangrijk AI-antwoord nog één vraag
Generatieve AI maakt het verleidelijk om snelheid als belangrijkste maatstaf te gebruiken.
Hoe snel heb ik een antwoord?
Voor professioneel gebruik hoort daar altijd een tweede vraag achteraan.
Kan ik controleren waarom dit antwoord klopt?
Die vraag staat centraal in ons kennisdocument ‘Je medewerkers gebruiken AI. Heb jij daar grip op?’.
Daarin gaan we verder in op broncontrole, professioneel oordeel, privacy, schaduw-AI en de afspraken die organisaties nodig hebben om generatieve AI verantwoord in te zetten.
Ook bevat het document een praktische zelfscan waarmee je kunt beoordelen waar jouw organisatie nu staat.
Download het kennisdocument en ontdek hoe je snelheid en controle met elkaar kunt combineren.
