De discussie over een belasting op technologie is terug van weggeweest in de vorm van AI-belasting. De ontwikkeling van AI gaat immers zo snel dat de angst weer opdoemt dat AI in de nabije toekomst een groot deel van de huidige banen zal overnemen. Dan is vervolgens natuurlijk de vraag, als AI een groot deel van onze banen overneemt, wat gebeurt er dan met de belastingbasis? In Nederland leunt de schatkist immers stevig op belastingen gerelateerd aan arbeid. Tegelijk leert de geschiedenis dat technologische sprongen zelden leiden tot permanente massawerkloosheid. De angst was er bij de stoommachine, elektriciteit, de computer, het internet en industriële robots. Vaak bleek de realiteit weerbarstig, maar minder somber dan voorspeld. Is AI nu echt anders? En zo ja, moet en kun je AI dan belasten?
Belasting op technologie
Het idee achter belasting op technologie is eigenlijk vrij simpel: overheden financieren veel publieke voorzieningen via heffingen op arbeid. Als AI een (groot) deel van die arbeid vervangt, kan de grondslag onder dat stelsel deels wegvallen. OpenAI wijst daar in een recente policy-publicatie ook expliciet op, en noemt het risico dat belastinginkomsten verschuiven van arbeid naar winst en vermogenswinsten. Tegelijk pleit het bedrijf voor een modernisering van de belastingbasis, met meer nadruk op kapitaal en mogelijk ook heffingen rond geautomatiseerde arbeid.
Dat is geen abstracte discussie. In de Nederlandse belastingmix komt een groot deel van de opbrengst uit persoonlijke inkomstenbelasting en sociale premies. In OECD-termen gaat het om bijna de helft van de totale belastingopbrengst in 2023 (persoonlijke inkomsten plus sociale zekerheidsbijdragen).
Neemt AI banen over of vooral taken?
Het is wel belangrijk om bij deze discussie een nuance aan te brengen. Technologie (en dus ook AI) neemt namelijk zelden een beroep in een keer over. Veel vaker automatiseert het taken binnen een beroep. Daardoor veranderen functies, en verschuift de vraag naar vaardigheden.
Het World Economic Forum schetst deze dynamiek ook. Richting 2030 verwacht het WEF wereldwijd veel baanwisseling, met circa 92 miljoen banen die verdwijnen en 170 miljoen nieuwe rollen die ontstaan (netto groei). Er is dus wel een grote beweging, maar niet per se een netto krimp van werk. Ook de OECD laat zien dat automatiseringsrisico’s breed aanwezig zijn, maar dat uitkomsten per sector en beroep verschillen.
Van stoommachine tot robotarm
De angst voor technologische werkloosheid is al vrij oud. Het debat loopt al sinds de Industriële Revolutie, en komt in golven terug wanneer een nieuwe technologie zichtbaar productiviteit verhoogt.
Een OECD-studie die terugkijkt naar de periode 2012–2019 laat ook zien dat zelfs in beroepen met een hoog automatiseringsrisico werkgelegenheid niet automatisch instort. Vaak groeide de werkgelegenheid zelfs, terwijl taken veranderden en mensen verantwoordelijk werden voor andere werkzaamheden. De inzet van robotica en technologie hangt samen met waardeketens, handel en productiviteit. Dat vertaalt zich niet een-op-een naar minder werk, maar dus wel naar ander werk.
Dus gaat AI banen laten verdwijen? Absoluut! Dat is nu al het geval en zal ook in de toekomst zo zijn. Maar tegelijk ontstaan nieuwe banen, nieuwe sectoren en nieuwe diensten. De echte spanning zit vaak in de vraag wie kan mee, en wie achter blijft.
Kun je AI belasten?
Terug naar de vraag of we AI kunnen belasten als straks blijkt dat de helft van de Nederlandse beroepsbevolking thuis op de bank zit. En ook wat we dan precies willen of kunnen belasten? Vier mogelijke opties:
- Robotbelasting als “loonheffing-equivalent”
Bill Gates populariseerde in 2017 het idee dat een robot die een werknemer vervangt, fiscaal vergelijkbaar behandeld zou moeten worden met die werknemer. Het klinkt logisch, maar de uitvoerbaarheid is toch iets lastiger. Want wanneer is software “een robot”? En wanneer is het gewoon een hulpmiddel? En een robot zou als zodanig nog gekwantificeerd kunnen worden maar met AI als technologie is dat natuurlijk veel lastiger. - Minder fiscale stimulans voor automatisering
Een subtielere variant is om automatisering niet extra te belasten, maar ook niet extra te stimuleren. Zuid-Korea verlaagde in 2018 een belastingkrediet voor automatiseringsinvesteringen. Onderzoekers typeren dit als een soort “quasi-robot tax”, omdat het de fiscale kosten van robotinvesteringen verhoogt. De vraag is alleen of dit niet tot een economische achterstand kan leiden ten opzichte van landen die wel vol voor automatisering kiezen? - Verschuiven naar winst en vermogen
Dit is de route die je in veel beleidsstukken terugziet. Als de opbrengst van AI vooral bij kapitaal terechtkomt, dan verschuift de discussie richting winst- en vermogensheffingen. OpenAI noemt expliciet hogere nadruk op corporate income en capital gains en zelfs gerichte maatregelen op AI-driven returns, naast prikkels om werknemers te behouden en om te scholen. Voor Nederland raakt dat aan een bredere, al lopende discussie over de balans tussen arbeid en vermogen, en aan de politieke gevoeligheid rond vermogensheffing. - Digitale heffingen en consumptiebelasting
Sommige landen zoeken het in heffingen op digitale omzet. Frankrijk kent bijvoorbeeld een Digital Services Tax met drempels op wereldwijde en Franse omzet, gericht op specifieke digitale diensten. Dit is geen AI-belasting, maar wel een poging om waardecreatie in digitale ketens te belasten, ook als die met relatief weinig werknemers tot stand komt.
Wat betekent dit voor Nederland?
Voor Nederland spelen bij de vraag over AI-belasting eigenlijk drie punten:
- Financiering: als arbeid relatief minder zwaar weegt in de economie, komt een stelsel dat sterk op arbeid leunt sneller onder druk.
- Uitvoerbaarheid: “AI” is geen duidelijk afgebakend object. Het zit in software, processen en platforms. Dat maakt een zuivere belasting juridisch en praktisch ingewikkeld.
- Overgang: zelfs als er netto banen bijkomen, kan de mismatch in vaardigheden en sectoren groot zijn. Het gaat dan om tempo, verdeling en vangnetten, niet alleen om aantallen banen.
Interessant is dat het CPB eerder al nuchter was over het idee dat een AI-belasting de logische oplossing is. In CPB-publicaties wordt juist gewezen op alternatieven, zoals de belastingdruk verschuiven richting kapitaalinkomen.
Conclusie
Gaat AI banen overnemen? Absoluut! Maar veel vaker neemt AI taken over in plaats van hele banen. De arbeidsmarkt beweegt daardoor, en soms gaat dat heel hard. De geschiedenis laat echter wel zien dat technologische angst begrijpelijk is, maar dat de soep zelden zo heet wordt gegeten als dat deze wordt opgediend. Tegelijk is AI bijzonder, omdat het ook kenniswerk raakt en productiviteit kan verhogen zonder evenredig meer arbeid.
Daarmee draait de discussie over AI-belasting vooral om de vraag hoe Nederland publieke voorzieningen wil blijven financieren als waarde verschuift van loon naar winst en vermogen? Het antwoord ligt waarschijnlijk niet in een simpele heffing op AI, maar meer in een mix van keuzes over grondslagen, prikkels en verdeling.
Op zoek naar fiscale kennis die je baan niet overneemt maar je werk wel beter maakt?
