De internationale vennootschapsbelasting staat op een kantelpunt. In 2021 legden circa 140 landen de basis voor een wereldwijde hervorming met twee pijlers: een nieuwe verdeling van heffingsrechten en een minimumtarief van 15 procent voor de vennootschapsbelasting. Tegelijk staat dat akkoord onder druk. Professor Maarten de Wilde, die in 2015 promoveerde op internationale vennootschapsbelasting, ziet hoe de hervorming voortbouwt op het bestaande systeem, maar de onderliggende spanningen niet wegneemt. Volgens hem wordt de uitvoering van een mondiale winstbelasting ingewikkeld, neemt de administratieve last toe en blijven fundamentele vragen over winstbelasting van multinationals openstaan.
Mondiale winstbelasting: twee pijlers, maar ook een tweedeling
Maarten de Wilde houdt zich al lang bezig met belastingheffing bij multinationals en de techniek achter belastingsystemen. In 2021 werd door zo’n 140 landen de basis gelegd voor een global corporate tax reform met twee pijlers. Pijler 1 gaat over het toedelen van heffingsrechten. Pijler 2 introduceert een minimumniveau voor de vennootschapsbelasting van 15 procent.
Volgens De Wilde staat dat geheel nu onder druk door de G7-deal, waarin het Amerikaanse bedrijfsleven voor Pijler 2 wordt vrijgesteld. Daardoor ontstaat een side-by-side-systeem: de VS met eigen minimumbelastingregels en daartegenover de rest van de wereld met Pijler 2. Daarna moeten landen die afspraken in werking laten treden.
Wat dit betekent voor de praktijk
De Wilde verwacht een interessante, maar vooral complexe uitvoeringsfase. De regels zijn volgens hem enorm ingewikkeld en veranderen bovendien tijdens het spel. Daarbij wijst hij op aanpassingswetgeving met terugwerkende kracht, zoals ook zichtbaar was bij de wijzigingen in de minimumbelasting rond Prinsjesdag.
Ook aan de randen van de systemen verwacht hij problemen, bijvoorbeeld als Amerikaanse bedrijven in de EU investeren of andersom. Daarnaast komt er veel administratieve rompslomp. Bedrijven krijgen te maken met een informatieaangifte om mogelijke bijheffingen vast te stellen wanneer in een land niet aan het minimumbelastingniveau wordt voldaan. Daarna volgt de belastingaangifte. Of bedrijven uiteindelijk meer belasting gaan betalen, of dat vooral bezwaartrajecten en juridische discussies ontstaan, moet nog blijken. De Wilde verwacht in elk geval veel vragen bij de uitvoering.
Een ander ideaal systeem
Tijdens zijn promotieonderzoek werkte De Wilde aan een eigen alternatief voor het huidige stelsel. In zijn proefschrift kwam hij uit op een systeem van mondiale geconsolideerde overwinstbelasting. Daarbij kijk je naar winst op mondiaal niveau, met vermogensaftrek, het opheffen van verschillen tussen eigen en vreemd vermogen en vervolgens een verdeling over landen op basis van omzetverhoudingen. Voor die verdeling sluit hij aan bij btw-achtige concepten.
Volgens hem levert dat het meest neutrale en minst verstorende systeem op. Ook zou belastingcompetitie dan verdwijnen. Tegelijk erkent hij dat je met een belastingregel niet het wereldprobleem oplost. Zijn focus lag op neutraliteit binnen corporate tax. Als landen daarnaast willen sturen via subsidies, kan dat volgens hem nog steeds, maar dan wel vanuit een solidere belastingbasis.
Waarom Pijler 2 niet alles oplost
De Wilde ziet in de huidige hervormingen wel elementen terug van dat denken. Pijler 1 lijkt er deels op, en ook in Pijler 2 zie je het idee van wereldwijde groepen terug. Toch blijft Pijler 2 in de kern werken met de klassieke benadering van transfer pricing.
Het systeem kijkt of een land qua effectief tarief onder het afgesproken minimumniveau zakt. Is dat zo, dan wordt er bijgeheven. Heft een land zelf niet genoeg bij, dan kan de rest van de wereld dat doen. Via een rangordesysteem is in beginsel eerst de moederjurisdictie aan zet.
Waarom is dan niet gekozen voor een totaal nieuw model? Volgens De Wilde sluit een minimumtarief intuïtief beter aan bij het bestaande denken. Maar daarmee verdwijnen de spanningen niet. Er blijft immers een prikkel voor landen om onder het afgesproken minimum te gaan zitten. Daarom noemt hij Pijler 2 inherent instabiel.
Concurrentie, draagvlak en een extra boekhouding
Over de positie van de VS zegt De Wilde dat er signalen zijn dat het Amerikaanse minimumniveau lager ligt dan dat van Pijler 2. Als dat zo is, kan een concurrentieverschil ontstaan en verdwijnt het idee van een level playing field. Hij wijst erop dat hierover discussie bestaat. Zo wordt ook betoogd dat het Amerikaanse systeem even robuust is. Toch vraagt hij zich af of dat werkelijk zo is, juist omdat de onrust zo groot blijft. Zijn hypothese is dat er wel degelijk iets speelt in de concurrentieverhoudingen tussen Amerika en de rest van de wereld.
Tegelijk ziet hij nieuwe druk ontstaan vanuit landen als India en China. Als de VS niet volledig hoeft mee te doen, waarom zouden zij dat dan wel doen? In dat scenario kan het systeem verder eroderen en loopt de EU het risico zich als regio te isoleren.
Ook binnen Europa merkt De Wilde weerstand. Hij ziet discussie op landeniveau ontstaan en voelt een gebrek aan draagvlak. Daarmee wordt het beeld van een eensgezind internationaal systeem steeds zwakker.
Voor bedrijven betekent dit alles vooral meer complexiteit. Naast de jaarrekening en de aansluiting naar de Vpb komt er volgens hem feitelijk een derde boekhouding bij: de aansluiting naar Pijler 2. Daardoor ontstaat een driehoek waarin alles van elkaar afwijkt. De Wilde noemt als voorbeeld de veiligehavenregels op basis van country-by-country-rapportages. Door het ontbreken van een deelnemingsvrijstelling in die veilige haven kunnen effectieve tariefberekeningen scheef uitpakken. Dan vervalt de veilige haven, kom je toch in de gedetailleerde Pijler 2-regels terecht en blijkt uiteindelijk soms dat er helemaal geen bijheffing volgt. Per saldo blijft er dan vooral veel administratieve last over.
Conclusie
Volgens Maarten de Wilde laat de mondiale winstbelasting zien hoe lastig het is om internationale bedrijfswinsten evenwichtig te belasten. De huidige hervorming bouwt voort op een oud systeem, maar neemt de fundamentele spanning tussen samenwerking en nationale belangen niet weg. Daardoor ontstaat een complex en rommelig geheel, met veel uitvoeringsvragen en hoge compliancekosten. Ook digitalisering en AI veranderen daar volgens hem op zichzelf weinig aan: het begint eerst bij een conceptueel zuiver systeem.
Wil je het hele interview met Maarten de Wilde lezen? Dan kan op Naslag.
Heb jij vragen over mondiale winstbelasting?
